Volgens de voorstanders van een boerkaverbod in Nederland vormen burgers die hun gezicht verbergen een gevaar voor de veiligheid en voor de gemeenschap. Ook in Groot-Brittannië is minister Jack Straw van Buitenlandse Zaken de mening toegedaan dat de boerka de sociale harmonie bedreigt. Gemeenschappen, zei hij tegen de BBC, worden deels verbonden door informele toevallige betrekkingen tussen onbekenden, mensen die elkaar op straat gedag kunnen zeggen of een ander blijk van saamhorigheid kunnen geven. Hij deed het voorkomen dat deze uitwisselingen niet mogelijk zijn als het gezicht bedekt is.

Zoals mijn verhalen uit Chicago aantonen, is dit tamelijk belachelijk. We bedekken ons gezicht doorlopend, vooral in een koud klimaat. Ik begrijp dat in Nederland de winter nog niet is ingevallen, maar als het zover is, zullen mensen hun gezicht bedekken als ze naar buiten gaan om te schaatsen en voor ander vermaak. Bovendien houden enkele van onze meest vertrouwde beroepsbeoefenaren ook hun gezicht bedekt als ze met ons te maken hebben: tandartsen en chirurgen, bijvoorbeeld. Het is heel goed mogelijk oppervlakkige contacten of diepgaander vertrouwensrelaties te hebben met iemand wiens neus en mond bedekt zijn.

De ogen zijn de spiegels van de ziel. En trouwens: ook als een bedekt gezicht aanvankelijk vreemd lijkt of uit de toon valt, raken mensen er heel snel aan gewend. Ik draag op mijn werk al een paar weken een operatiekapje, wegens het allergene bouwstof als gevolg van werkzaamheden aan het universiteitsgebouw. De studenten leren snel dat de ogen het belangrijkste contactpunt in een menselijke relatie zijn en al gauw staan ze niet alleen ontspannen tegenover dat kapje, maar nemen ze het me kwalijk dat ik er hun niet ook één aanbied.

De boerka levert geen probleem op dat normale winterkleding en operatiekapjes niet ook opleveren. Wat is er dan aan de hand als mensen zich zo in deze bedreiging van de gemeenschappelijke cultuur vastbijten dat ze haar willen verbieden?

Ik vermoed dat het eigenlijk gaat om een angst voor het andere en het vreemde die zo oud is als de mensheid zelf, maar daarmee nog niet verteerbaarder wordt. Mensen voelen zich gerustgesteld door homogeniteit en ze schrikken van gebruiken en kleding die anders zijn - vooral als die kleding in verband wordt gebracht met de levensstijl van een minderheid waar de meeste mensen weinig van weten. Straw was in elk geval eerlijk toen hij concludeerde dat de boerka zon zichtbare uiting van afscheiding en onderscheid was dat deze alleen daarom al bezwaarlijk was.

De joden hadden in de achttiende eeuw in Europa ook dat soort moeilijkheden: misschien zouden ze acceptabel kunnen worden als ze zich kleedden als ieder ander, aten als ieder ander, trouwden als ieder ander. Maar doordat ze zich per se wilden onderscheiden en vasthielden aan hun eigen principes en gewoonten, werden ze uiterst bedreigend. Deze vroege vorm van antisemitisme was beleefder dan het gewelddadige antisemitisme van daarna. Maar het was ook wel degelijk antisemitisme, een weigering om joden als volkomen gelijke burgers te respecteren. Mensen als gelijken respecteren wil zeggen dat hun ruimten worden toegestaan waarbinnen ze er hun eigen godsdienstige en etnische gebruiken en gewoonten op na mogen houden, mits ze de rechten van anderen geen geweld aandoen.

In elke democratie wordt de algemene vorm van het openbare leven en de openbare ruimte bepaald door de voorkeuren van de meerderheid. De gekozen werkdagen, de gevierde feestdagen, de gebruiken bij de aflegging van een eed, deze en talloze andere normen weerspiegelen de voorkeur van de meerderheid, die in Europa en de Verenigde Staten christelijk is. In de begintijd van de koloniën die later de Verenigde Staten werden, wilden joden een vrijstelling om niet op zaterdag voor een rechtbank te hoeven getuigen; katholieke priesters wilden het recht om onder ede informatie te verzwijgen die ze in de biechtstoel hadden verkregen; Quakers wilden het recht om voor een rechtbank hun hoed te mogen ophouden. Later wilden Jehovas getuigen worden vrijgesteld van de verplichte groet aan de vlag op de scholen en Indianen wilden een vrijstelling van de drugswetgeving - al lag dit controversiëler - om bij hun heilige ceremonie peyote te kunnen gebruiken.

Gaandeweg ontwikkelde zich de norm die we zouden kunnen bestempelen als aanpassing in redelijkheid: deze vrijstellingen moeten worden toegestaan, tenzij aantoonbaar bepaalde dwingende landsbelangen, zoals vrede en veiligheid, op het spel staan. Wie zulke aanpassingen niet toestaat is onbillijk jegens een minderheid en respecteert haar leden niet als volkomen gelijke burgers. De meerderheid handelt immers altijd naar haar eigen godsdienstige gebruiken en wie een aanpassing verbiedt, ontzegt de minderheid dit recht.

Het recht een boerka te dragen is te vergelijken met deze andere gevallen en zou zo ook moeten worden behandeld: is er geen aantoonbaar dwingend staatsbelang in het geding, dan hebben mensen het recht te dragen wat hun gebruiken en hun wensen voorschrijven. En hier is geen dwingend staatsbelang in het spel. Het is belachelijk de verscheidenheid van burgers in een moderne democratie kledingvoorschriften op te leggen. Over een grensgeval als openbare naaktheid kunnen we twisten, omdat naaktheid misschien wel schadelijk is voor kinderen die er ongewild mee worden geconfronteerd. (Zelf denk ik van niet, maar ik besef dat iemand in redelijkheid zou kunnen denken van wel.) Maar gezichtsbedekking is niet alleen doodgewoon in elk land dat niet het geluk heeft een oneindige zomer te hebben, het is ook domweg niet schadelijk of bedreigend. Sommige belangrijke identiteitspapieren, zoals een rijbewijs of paspoort, vereisen misschien een foto van het volledige gezicht, al is dat in de VS bestreden. Want het is helemaal niet zo duidelijk, aangezien nieuwe technieken zich hoofdzakelijk op de ogen richten. Maar als er dan toch een gegronde reden is dat het volledige gezicht te zien moet zijn, dan verlangt de eerbied dat de fotos worden genomen door vrouwelijke fotografen in een afgeschermde cabine, zodat diep gekoesterde godsdienstige gevoeligheden zo min mogelijk geweld worden aangedaan.

De gedachte dat de boerka gevaarlijk is komt voort uit een irrationele angst voor het andere, die geen fatsoenlijke maatschappij zou mogen honoreren. Het juiste antwoord op deze angst is geen repressieve wetgeving, maar opvoeding in respect voor dat andere.

Moslimlanden moeten de sluiters afwerpen (Abd Al-Rahman Alyan)

De hoofddoek is zo vaak bediscussieerd in zo veel verschillende landen; en bij iedere gelegenheid veroorzaakte het onderwerp verdeeldheid binnen de lokale moslimgemeenschap. Laten we de feiten op een rij zetten.
Er zijn twee soorten sluiers. De hijab is een sjaal die het haar bedekt maar het gezicht duidelijk zichtbaar laat. Dit maakt onderdeel uit van het islamitische geloof. Dan is er de niqaab, die het gezicht bedekt op dezelfde manier als een ninjamasker. Dit is een oude bedoeïenentraditie, die niets te maken heeft met godsdienst. Of die traditie tot stand gekomen is in de toenmalige samenleving of vanwege de Arabische zandstormen, is onduidelijk. Zelf denk ik dat bedekken van het gezicht vanzelf een traditie wordt voor wie in een gebied woont waarin zandstormen aan de orde van de dag zijn. Hoe deze traditie verstrikt raakte met de religieuze hijab is mij een raadsel.
Wat veiligheid betreft: ja, sluiers vormen daarbij een probleem. Hier in Koeweit is ook gediscussieerd over de veiligheidsaspecten van de niqaab. Meer dan eens is de veiligheid in het geding door de niqaab. De niqaab is verboden voor een bestuurder van een auto.
Op sociaal niveau heeft de universiteit van Koeweit geprobeerd de niqaab te verbieden, om vooral om identiteitsfraude bij examens te voorkomen. Ik weet dat veel mensen denken dat terrorisme de voornaamste reden is, niet de sluiers, maar de waarheid is dat de hoofddoek in Koeweit vooral gebruikt wordt als vermomming. Of het nu gaat om een jongen die stiekem zijn vriendin wil opzoeken op de meisjesafdeling van de universiteit, of om criminelen die de politie proberen te ontlopen - de niqaab maakt clandestiene praktijken een stuk eenvoudiger.
Als zelfs islamitische staten zoals Koeweit discussiëren over de niqaab, suggereer dan niet dat het een westerse samenzwering is tegen de islam als deze kwestie wordt bediscussieerd.
Wat terreur betreft en de visie van de rest van de wereld op islam, denk ik dat het tijd wordt dat moslimlanden de sluiers afwerpen en hun best doen om het ware islamitische geloof te promoten - in plaats van extremisten de islam te laten vertegenwoordigen.

+++
Martha Nussbaum is rechtsfilosoof. Zij is verbonden aan de universiteit van Chicago.

Abd Al-Rahman Alyan is adjunct-hoofdredacteur van de Kuwait Times.