Het onbeheerste woord en de noodzaak daarvan:

Een reactie op de kersttoespraak van de koningin

De koningin geeft aan dat de vrijheid van meningsuiting iedereen, binnen de grenzen van de wet, de mogelijkheid geeft uiting te geven aan de eigen traditie en identiteit. Volgens haar vormt dat de basis van de democratie. Daarnaast noemt zij de normen van moraal en beschaving die het fundament van de samenleving vormen. Elkaar ontzien in ieders gevoeligheden is volgens Beatrix een teken van beschaving. Daarbij haalt zij de vrijheid om godsdienst te belijden aan, in het bijzonder de gevoeligheden die het diepste in mensen kunnen raken. Behandel een ander zoals u zelf bejegend wilt worden, vat zij het pleidooi voor een fatsoenlijke omgang tussen botsende meningen en geloofsovertuigingen samen.

Klik hier voor de volledige tekst van de toepspraak van de konigin.

Op deze woorden valt weinig af te dingen. Maar er is wel iets aan toe te voegen. Het recht op beledigen bestaat inderdaad niet - net zo min als het recht elkaar te hinderen, voor de voeten te lopen, te plagen of te kwetsen. Fatsoen, wie kan ertegen zijn? Dat geldt evenzeer voor beschaving. Dat neemt echter niet weg dat het toch nuttig kan zijn af en toe eens tegen die normen van beschaving en fatsoen in te gaan. Stilstaand water gaat snel muf ruiken.

Niet voor niets beschermt artikel 10 van de Europese Mensenrechten Conventie niet alleen meningen die gunstig worden ontvangen, maar ook - met zoveel woorden - ideeën en informatie die aanstoot geven, schokken of verontrusten.

En dat zijn dan nog maar de juridische spelregels voor de democratische rechtsorde. Ook de normen van moraal en beschaving verplichten niet tot conformisme aan de heersende opvatting. Er is daar evenzeer ruimte om af te wijken, op te vallen, in te breken of af te doen. Er zijn heel wat belangrijke boeken geschreven of kunstwerken vervaardigd die bij verschijning als kwetsend of beledigend werden ervaren. Niet zelden in de diepste gevoeligheden. Hetzelfde geldt voor ideeën of opvattingen.

De paradox van de vrijheid van meningsuiting is dat die is gebaat bij een domein waarin ook het ónbeheerste woord (of beeld) kan gedijen. Namelijk om nieuw inzicht te verschaffen, grenzen te testen of te verleggen. Hoe zou inzicht anders kunnen voortschrijden dan door een confrontatie met gedachten of beelden die zo vrij mogelijk is?

Beatrix pleit in haar kerstrede uiteindelijk niet voor die vrijheid, maar juist voor zelfbeperking. Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet is een nuttige volkswijsheid. Maar het is niet het alfa en omega van een moderne democratie. Ook het onbeheerste woord komt ruimte toe. De schrik, boosheid en gekwetste gevoelens die dat veroorzaakt, moeten we daarbij op de koop toenemen.